Nên gọi con mèo là con mèo!

Suy nghĩ nhỏ nhân cơn dịch lớn

Có phải “tiêu chảy cấp” nào cũng giống nhau?

Câu trả lời là không! Tiêu chảy cấp là một danh từ dùng để chỉ một loạt bệnh khác nhau, do nhiều tác nhân khác nhau, với nhiều mức độ khác nhau. Từ những dạng rất nhẹ như tiêu chảy do dùng thuốc, đến những dạng trung bình như các loại tiêu chảy do Rotavirus, E. coli…Thông thường, những dạng tiêu chảy từ do các tác nhân kể trên thường nhẹ, mức độ lây lan không rộng và thường không ảnh hưởng đến tính mạng. Những dạng tiêu chảy này khác hẳn với những dạng tiêu chảy nặng, trầm trọng, làm bệnh nhân mất nước nhanh chóng, đi vào trụy tim mạch và tử vong cấp kỳ. Do đó, không phải vô cớ mà tất cả các sách giáo khoa y học đều dùng những tên bệnh riêng biệt để định danh những dạng bệnh tiêu chảy nguy hiểm này: bệnh tả do vi trùng Vibrio cholerae, bệnh lỵ trực trùng do Shigella, bệnh thương hàn do vi trùng Salmonella

Gọi bằng tên riêng, ắt hẳn không phải để chơi chữ, hay để.. nghe cho hay, mà nhằm để đánh thức sự cảnh giác cao độ, và tiếp theo là những động thái tích cực nhất, khẩn trương nhất từ phía giới chức y tế và người dân, để ngăn chặn các bệnh dịch này phát tán và để tập trung cứu chữa những trường hợp bị bệnh. Chắc chắn là phải khẩn trương đến mức cao nhất, vì mức độ lan rộng của dịch tả thì vô cùng nhanh chóng và không bị giới hạn bởi bất cứ ranh giới địa lý tỉnh thành, hay quốc gia nào. Đồng thời, nếu không kịp thời phát hiện và điều trị như dịch tả, tỷ lệ tử vong của bệnh có thể lên đến 30-50%[1].

Do đó, gọi đúng tên, đúng bệnh là bước đầu tiên trong việc tiếp cận và xử lý bất cứ tình huống bệnh tật nào, ở mức độ cá nhân hay quốc gia. Mọi uyển ngữ (euphemism) như “tiêu chảy cấp”[2], hoặc gần đây hơn là “tiêu chảy cấp nguy hiểm”, có thể tạo ra hai thái cực: hoặc khinh suất, hoặc hoang mang trong cộng đồng. Vì vậy, dưới cái nhìn của người trong nghề, thật lạ lùng khi thấy bệnh tả, được gọi trại đi trên các phương tiện truyền thông, chứ không được gọi đích danh như bản chất nguy hiểm vốn có của nó. Trong khi đó, cán bộ y tế lại được tập huấn về phác đồ chống dịch tả (?) (nhấn mạnh của người viết). Có nên chăng, chỉ có người trong nghề mới được hiểu biết tường tận về một sự thật mang tính y học thuần túy?

Còn mắm tôm thì sao?

Một nguồn tin từ Vietnam net cho biết “90% số bệnh nhân khi hỏi đã nói họ mắc tiêu chảy cấp sau khi ăn thịt chó mắm tôm, số còn lại ăn lòng lợn, tiết canh, rau sống, gỏi hải sản…”, nên “Bước đầu các chuyên gia y tế nhận định, nguyên nhân bệnh tiêu chảy cấp nguy hiểm xuất hiện từ nguồn mắm tôm và thực phẩm tươi sống ở các vùng bị ngập lụt ở Thanh Hóa vừa qua”[3] Thật sự, dưới cái nhìn của khoa dịch tễ học, những kết luận này quả thực rất vội vã và chủ quan. Có thể, 100% người mắc bệnh tả đã ăn mắm tôm, nhưng không thể dựa vào đó để qui kết ngay mắm tôm là nguyên nhân trực tiếp của bệnh dịch được. Nói như vậy, cơm phở, nước mắm, cũng có thể là nguyên nhân của dịch. Vì có người Việt nào lại chê cơm, chê nước mắm trong bữa ăn hằng ngày, trừ phi đã “chán cơm thèm đất”. Kết luận này chỉ có thể là đúng đắn nếu ghi nhận được qua một nghiên cứu bệnh – chứng (case-control study). Qua đó, người ta phải chứng minh được người ăn mắm tôm có nguy cơ bị mắc bệnh tả cao hơn nhiều lần so với người không ăn, với sai số dưới 5%, theo qui định của khoa thống kê sinh học. Ở mức độ này, người ta chỉ có thể nói mắm tôm là mới là yếu tố nguy cơ (risk factor), chưa hẳn là nguyên nhân trực tiếp. Chỉ có thể chứng minh được mốt quan hệ nhân quả mắm tôm – dịch tả nếu như chúng ta tìm được vi trùng tả, với một xác suất rất cao, trong các mẫu mắm tôm được ăn từ người bệnh. “Qui chụp” cho mắm tôm một cách vội vã như vậy, vừa không thuyết phục về khoa học, vừa tạo ra một tâm lý khinh nhờn rất thường gặp ở dân ta: “tôi không ăn mắm tôm, vậy là tôi không bị mắc bệnh tả”. Mà chỉ với một kiến thức y học thường thức, ai cũng biết bệnh tả là một bệnh lây qua đường phân – miệng (fecal-oral route). Bất cứ các thực phẩm nào (nước đá, rau sống, thịt cá, nước mía, các loại mắm khác…) bị nhiễm vi khuẩn tả đều có thể là nguồn truyền bệnh, không chỉ riêng mắm tôm! Và cũng đừng quên, khả năng truyền bệnh của mắm tôm tùy theo nó có chứa vi trùng tả hay không, chứ không phải nó đặc hay loãng như nhận định của một giới chức y tế.[4] Đó là lý do giải thích những động thái khá lúng túng của các giới chức y tế trong việc xử lý mắm tôm, và có thể là đề tài của nhiều cuộc họp khác.[5]

Do đó, tiêu hủy mắm tôm là một quyết định có vẻ khá cảm tính và thiếu cơ sở khoa học nghiêm túc. Thay vào đó, nên ban hành những khuyến cáo gắt gao, triệt để về vệ sinh ăn uống, thẳng tay với tất cả các loại thực phẩm kém vệ sinh vẫn còn nhan nhản trên các đường phố của chúng ta, chắc chắn sẽ hiệu quả và không cần bất cứ nghiên cứu nào để chứng minh, vì đã quá rõ.

Kinh nghiệm dập tắt dịch SARS hay phòng chống sốt rét của Việt nam đã được thế giới công nhận như một mẫu mực trong việc kiểm soát bệnh dịch[6] Một lần nữa, cơn dịch này là một thử thách về tính chân xác khoa học và tính minh bạch, hiệu quả trong việc xử lý dịch bệnh của giới y tế Việt nam. Gọi đúng tên, xử lý đúng vụ việc như bản chất nghiêm trọng vốn có của nó, là cách hành xử khoa học duy nhất đúng trong thời điểm dịch bệnh đang bùng phát từng ngày.

Sẽ không ai khen ngợi chúng ta về khả năng chơi chữ trong y học cả (!)


Theo bạn, sự lẫn lộn giữa từ “tiêu chảy cấp” và dịch tả” từ các quan chức y tế là:
Cố tình

9

Không cố tình

0

Lầm lẫn về chuyên môn

1

Lý do khác

0


Sign in to vote

5 thoughts on “Nên gọi con mèo là con mèo!

  1. dongvy

    Tôi đã đọc bài này trên SGTT, (và cả bài viết về nước Mỹ) nay tình cờ biết blog của bác sĩ nên mạn phép comment để cám ơn về những thông tin đáng quý này! Trân trọng!

  2. cộpcoạp

    Nhờ có bờ lốc những góc nhìn khác của nhiều sự việc có đất để…lên tiếng. Mai mốt yahoo có giải tỏa mặt bằng thì mong bác sĩ cũng thông báo địa chỉ nhà mới nhé ạ.

  3. Bat from hell

    Xin chào Bác sĩ. Cảm ơn Bác sĩ về bài báo trên. Ngày 2/11, báo Tuổi Trẻ lần đầu tiên nhắc đến tên vi khuẩn tả (link trong entry bên nhà Dơi), nhưng qua ngày hôm sau thì … tắt luôn rồi sau đó vài ngày mới đề cập lại được. Chắc … kẹt chỉ đạo, Bác sĩ à. Rất trân trọng nỗi bức xúc của Bác sĩ, & bài báo của Bác sĩ chắc chắn đã là 1 đóng góp không nhỏ cho cộng đồng rồi ….

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s